Evropa na ivici šireg sukoba: Incidenti se nižu, a strah od direktnog rata NATO i Rusije raste

Rat u Ukrajini odavno više nije samo sukob na istočnom dijelu evropskog kontinenta.

Njegove posljedice osjećaju se i izvan ukrajinskih granica, kroz upade letjelica u vazdušni prostor drugih država, padove projektila, pomorske incidente i sumnje na sabotaže. Iako to ne znači da je Evropa već u otvorenom ratu s Rusijom, niz događaja pokazuje koliko je tanka granica između regionalnog sukoba i šire krize.

Posebnu zabrinutost izazivaju incidenti u Crnom moru, gd‌je su, prema navodima iz dostavljenog izvora, oštećeni ili potopljeni trgovački brodovi u blizini bugarske obale. Bugarske vlasti suočile su se i s nestankom članova posade, dok odgovornost za napade nije službeno utvrđena. Sofija je zatražila podršku NATO-a i Evropske unije za jačanje pomorskog i vazdušnog nadzora.

Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen ocijenila je da je Crno more postalo novo područje eskalacije ruskog rata, dok je generalni sekretar NATO-a Mark Rute poručio da će Savez prilagođavati svoj odbrambeni položaj u skladu s potrebama.

Incidenti koji su uznemirili Evropu

Jedan od događaja koji je ostao bez konačnog odgovora desio se u Zagrebu u noći 10. marta 2022. godine, kada se na Jarunu srušila bespilotna letjelica Tu-141. Prema navodima iz izvornog teksta, letjelica je preletjela više država prije nego što je pala u blizini studentskog doma. Nosila je eksploziv, a niko nije stradao, prenosi Dnevno.hr.

Hrvatski zvaničnici tada su iznosili različite procjene o porijeklu letjelice, ali javnost, prema dostavljenom materijalu, ni godinama kasnije nije dobila konačan odgovor o tome ko ju je lansirao i pod kojim okolnostima.

U novembru iste godine projektil je pao na poljsko selo Pševoduv, pri čemu su poginule dvije osobe. Tadašnje procjene ukazivale su na mogućnost da je riječ o ukrajinskoj protivazdušnoj raketi koja je zalutala tokom ruskih napada na Ukrajinu. Tadašnji generalni sekretar NATO-a Jens Stoltenberg naglasio je da nema naznaka da je riječ o namjernom napadu Rusije na Savez, ali je istakao da Moskva snosi krajnju odgovornost za rat koji je doveo do takve situacije.

Narednih godina zabilježeni su i drugi incidenti: ostaci dronova u Rumuniji, ulasci projektila u poljski vazdušni prostor te padovi bespilotnih letjelica u blizini vojnih i infrastrukturnih objekata. U mnogim slučajevima porijeklo, namjera ili odgovornost nisu u potpunosti razjašnjeni.

Posebnu pažnju izazvali su događaji u septembru 2025. godine, kada je Poljska prijavila veliki broj povreda svog vazdušnog prostora bespilotnim letjelicama. Poljske i savezničke snage podigle su avione, a incident je otvorio pitanje načina na koji NATO treba reagovati kada se ratna sredstva pojave iznad teritorije njegove članice.

Rusija je odbacila optužbe, dok su poljski zvaničnici upozoravali da događaj ne treba posmatrati kao bezazlen slučaj. Istraga, prema dostavljenom tekstu, nije uspjela identifikovati odgovorne za pojedine incidente.

Od dronova do sumnji na sabotaže

Beubjednosni izazovi nisu ograničeni samo na vazdušni prostor. U Evropi su zabilježeni i slučajevi ometanja aerodroma, sumnjive bespilotne letjelice u blizini vojnih lokacija te incidenti na željezničkoj infrastrukturi.

U novembru 2025. godine eksplozija je oštetila prugu između Varšave i Lublina, važnu za transport i snabdijevanje Ukrajine. Poljski premijer Donald Tusk događaj je opisao kao ozbiljan čin sabotaže, a poljske vlasti povezivale su osumnjičene s mogućim d‌jelovanjem u interesu ruskih obavještajnih službi. Takve navode treba razlikovati od pravosnažno utvrđene odgovornosti.

Dodatnu zabrinutost izazivaju incidenti u baltičkim državama i Finskoj, gd‌je su vlasti prijavljivale padove dronova i probleme povezane s elektronskim ometanjem. U nekim slučajevima utvrđeno je da su letjelice ukrajinskog porijekla ili da su skrenule s putanje, dok su zvaničnici upozoravali na šire posljedice elektronskog ratovanja i d‌jelovanja protivvazdušne odbrane.

Takvi događaji pokazuju koliko je složena bezbjednosna slika na istoku i sjeveru Evrope. Nije svaki incident dokaz namjernog napada, niti svaki pad letjelice automatski predstavlja oružani napad na državu. Međutim, učestalost događaja nameće potrebu za boljim nadzorom, razmjenom informacija i jasnim odgovorima.

Zašto NATO ne ulazi u direktan rat?

Ključno pitanje nije samo zašto se incidenti događaju, nego i zašto nisu doveli do direktnog vojnog sukoba NATO-a i Rusije.

Član 5. Sjevernoatlantskog ugovora predviđa da se oružani napad na jednu članicu smatra napadom na sve. Ipak, to ne znači da svaka povreda vazdušnog prostora ili svaki pad projektila automatski pokreće zajednički vojni odgovor. Svaka članica preduzima mjere koje smatra potrebnim, a one mogu, ali ne moraju uključivati upotrebu oružane sile.

Za aktiviranje kolektivne odbrane važni su okolnosti, priroda napada, dokazi o počiniocu i procjena saveznika. Kada odgovornost nije utvrđena ili postoje ozbiljne sumnje u namjeru, prostor za diplomatski i bezbjednosni odgovor ostaje širi.

NATO je, umjesto direktnog sukoba, jačao nadzor, raspoređivao dodatne kapacitete i reagovao na pojedinačne incidente. Takav pristup odražava nastojanje da se zaštite članice, a istovremeno izbjegne direktan obračun s Rusijom, državom koja posjeduje nuklearno oružje.

Navikavanje na krize

Evropa se suočava s ozbiljnim sigurnosnim izazovima, ali tvrdnja da je svjetski rat već počeo ne može se izvesti samo iz niza incidenata i sumnji na sabotaže. Za takvu ocjenu potrebno je razlikovati potvrđene činjenice od političkih procjena i nepotvrđenih optužbi.

Ipak, postoji razlog za zabrinutost: kada se iz mjeseca u mjesec ponavljaju povrede vazdušnog prostora, padovi dronova, prekidi saobraćaja i sumnje na sabotaže, raste rizik od pogrešne procjene, slučajne eskalacije ili odgovora koji bi druga strana protumačila kao napad.

Upravo je to opasnost na koju upozoravaju evropski bezbjednosni zvaničnici. Svaki novi incident može postati test odlučnosti Saveza, ali i test njegove sposobnosti da reaguje odmjereno i na osnovu dokaza.

Rat u Ukrajini tako sve snažnije oblikuje bezbjednosnu politiku cijele Evrope. NATO jača odbranu, države povećavaju nadzor, a vlade pokušavaju pronaći ravnotežu između odvraćanja i izbjegavanja direktnog sukoba.

Najveći rizik možda nije u tome što će svaki naredni incident odmah izazvati svjetski rat, nego u tome što bi niz pogrešnih procjena mogao pretvoriti lokalnu krizu u mnogo širi sukob. A kada se jednom pređe granica direktnog obračuna velikih sila, posljedice bi mogle biti nesagledive.