Nova geografija bijesa: Kako je ekonomska tjeskoba ujedinila generaciju Z širom Evrope

Zapaljena vijećnica iz devetnaestog vijeka u Limožu, demolirane trgovine u Marseju, suzavac ispred milanske katedrale i hiljade uhapšenih mladih ljudi slika su kontinenta u kojem se društveni ugovor ubrzano raspada.

Ono što je započelo kao skroman lokalni bunt srednjoškolaca u pariskom predgrađu Kretej preraslo je u široku socijalnu eksploziju koja je povezala Brisel, Milano, Tiranu, Madrid i Lisabon. U osnovi ovog prekograničnog potresa ne leži puki vandalizam, kako to političke elite često pokušavaju da predstave, već duboka kriza legitimiteta jednog sistema koji je svojoj najmlađoj punoljetnoj generaciji uskratio osnovne predvidive konture budućnosti. Generacija Z je izašla na ulice jer su nepodnošljivi troškovi života, stambeno tržište koje ih tretira kao ekonomski višak i obrazovni sistemi devastirani mjerama štednje postali zajednički imenitelj odrastanja u savremenoj Evropi.

Sve je počelo u francuskoj srednjoj školi „Antoan de Sent Egziperi”, gdje su učenici blokirali nastavu nakon štrajka profesora zbog hroničnog nedostatka sredstava i osoblja. Suočeni s prenatrpanim učionicama i višemjesečnim odsustvom predavača iz ključnih predmeta uoči mature, mladi su svoj gnjev brzo artikulisali putem društvenih mreža. Pokret se munjevito proširio zemljom, spajajući se s opštim nezadovoljstvom zbog inflacije.

„Osjećamo se kao brojke u statistici koju niko ne čita,” kaže Lukas, osamnaestogodišnji maturant iz predgrađa Pariza. „Profesori odlaze, zgrade prokišnjavaju, a od nas se očekuje da se takmičimo na nemilosrdnom tržištu rada bez osnovnih alata.”

Tokom posljednjeg vikenda, talas nemira dostigao je vrhunac kada je na ulice izašlo stotine hiljada ljudi, a mirni protesti su se tokom noći pretvorili u urbanu gerilu. Vlada Emanuela Makrona odgovorila je žestokom policijskom represijom, što je izazvalo ozbiljne kritike Ujedinjenih nacija i vodećih organizacija za ljudska prava zbog nesrazmjerne upotrebe sile nad maloljetnicima.

Ovaj revolt je brzo odjeknuo i izvan granica Francuske, pokazujući sklonost nove generacije ka prekograničnoj solidarnosti i digitalnom kopiranju taktika. U susijednoj Belgiji srednjoškolci su blokirali Lijež zbog najavljenih rezova u budžetu za obrazovanje od pola milijarde evra, dok je u Briselu veliki marš protiv štednje okupio desetine hiljada ljudi. Gotovo istovremeno, italijanski srednjoškolci i studenti organizovali su takozvani „No Meloni Day” u Milanu, Torinu i Rimu, zahtijevajući da država više preusmjerava novac u školstvo, a manje u naoružanje, što je u finansijskom središtu zemlje eskaliralo u žestoke sukobe maskiranih mladića s policijskim kordonima.

Na Balkanu, albanski studenti su svoje zahtjeve za boljim uslovima studiranja integrisali u širi politički pokret nazvan „Flamingo revolucija”. Tokom višečasovnih nemira u Tirani napadnute su vladine institucije i banke, pri čemu je revolt zbog sistemske korupcije i sumnjivih primorskih građevinskih projekata doveo do desetina povrijeđenih čuvara reda i masovnih hapšenja.

„Ovo odavno nije priča samo o ispitima i domovima,” objašnjava Era, dvadesetogodišnja studentkinja arhitekture iz Tirane. „Ovo je krik protiv korupcije koja nam proždire budućnost i luksuznih projekata za strance dok mi nemamo gdje da živimo.”

Ipak, najdublja socijalna rana koja ujedinjuje mlade na jugu kontinenta jeste nemogućnost pronalaska krova nad glavom. Dok u Atini studenti danima blokiraju trg Sintagma ispred parlamenta zbog nedostižnih cijena kirija, u Portugalu je pokret za pravo na stanovanje paralisao Lisabon, direktno se pozivajući na slične akcije u Madridu.

Marija, mlada aktivistkinja iz Lisabona, saznala je za okupljanje preko Instagrama i kaže da je Španija pokazala put: „Ne želimo da živimo s roditeljima do trideset i pete godine samo zato što su naše kirije prepuštene pohlepi tržišta.”

Španija je pritom postala najočigledniji primjer dokle ovaj društveni talas može da ode. Tragična smrt osamdesetsedmogodišnje Marikarmen Abaskal, koja je preminula u bolnici nakon što je nasilno deložirana iz madridskog stana u kojem je provela sedam decenija, postala je katalizator nezadovoljstva koje je natjeralo premijera Pedra Sančeza da, uslijed parlamentarne blokade socijalnih mjera, raspiše prijevremene izbore za kraj novembra.

Specifičan i politički najzreliji izraz ovog generacijskog bunta već dvije godine kulja u Srbiji. Ono što je počelo krajem 2024. godine kao snažan, revolt predvođen studentima nakon tragičnog pada nadstrešnice na Željezničkoj stanici u Novom Sadu, preraslo je u najveću i najdužu mobilizaciju građanskog otpora u modernijoj istoriji te zemlje. Za razliku od svojih zapadnovevropskih vršnjaka koji se uglavnom drže ulične destrukcije, srpski studenti u blokadi pokazali su izvandrednu stratešku dugovječnost. Prošavši kroz mjesece zauzimanja fakulteta, masovnih blokada saobraćajnica, policijske represije i medijske demonizacije od strane režima, oni su svoj aktivizam transformisali u artikulisanu političku snagu. Organizovani u horizontalne plenume i odbijajući da budu uvučeni u zamke tradicionalnih partija, uspjeli su da pokrenu smjenu političke elite. Njihove trenutne pješačke kolone koje iz unutrašnjosti Srbije marširaju ka Beogradu i završnom mitingu na Slaviji, direktan su uvod u prelomne parlamentarne izbore, gdje njihova nezavisna „Studentska lista” predstavlja ključnog izazivača dugogodišnjem autoritarnom režimu Aleksandra Vučića.

Ono što ove proteste čini specifičnim, od Pariza do Beograda, jeste potpuno odsustvo tradicionalnog centralizovanog vođstva. Ovo je decentralizovan, horizontalni bunt rođen na mrežama, gdje se iskustva vršnjaka iz jedne prestonice trenutno usvajaju u drugoj. To ukazuje na dublji sociološki fenomen: generacija Z ne vjeruje zastarjelim institucijama niti tradicionalnim partijama, jer ih doživljava kao dio istog pakta koji ih je iznevjerio. Odgovori evropskih vlada za sada variraju između oštrih osuda vandalizma i iznenadnih obećanja o brzim reformama obrazovnog sistema. Međutim, kozmetičke promjene ne mogu zacijeliti strukturne pukotine kapitalizma koji mladoj generaciji nudi samo prekaran rad i egzistencijalnu nesigurnost. Ulice su odavno izgubile strpljenje, a plamen koji trenutno gori u evropskim metropolama svjedoči o tome da je cijena pasivnosti postala previsoka za one koji smatraju da više nemaju šta da izgube.