Opasni ratovi koji se vode bez ispaljenog metka

Hibridni rat je komforan jer se vodi putem meke moći: on je prikriven, perfidan, manipulativan i iznenadan. Njegov glavni cilj nije, kao u klasičnom oružanom sukobu, angažovanje skupe vojne sile koja treba da nadjača protivničku, zaposjedne i drži pod okupacijom određeni prostor. To mnogo košta i ima ograničen rok trajanja. Hibridnim ratom se jeftinim sredstvima osvajaju duše ljudi sa protivničke strane koji se tako pretvaraju u živu silu koja se bori sama protiv sebe i okupira sopstvenu zemlju.

To su samo neke od teza iz izuzetne knjige „Hibridni rat – od doktrine do prakse“ bezbjednosnog stručnjaka dr Marka Parezanovića, redovnog profesora i jednog od osnivača Akademije za nacionalnu bezbjednost, čiji je izdavač „Pečat“. Ovo djelo je svojevrsni „destilat“ ogromnog teorijskog znanja i neposrednog iskustva iz hibridno-ratnih dejstava, što ga čini jedinstvenim i različitim od mora teoretsko-amaterskih pamfleta na ovu temu.

– Imao sam tu životnu i profesionalnu sreću, ali i nesreću da u različitim periodima budem i akter i svjedok sa obje strane hibridnog fronta; destruktivno dejstvo hibridne vatre osjetio sam nebrojeno puta. Okolnosti su se tako složile da ova knjiga izlazi na kraju postojeće i početku nove epohe hibridnog ratovanja. Nevolja je u tome što živimo u hibridnom vremenu u pravom smislu te riječi. U regionu u kome živimo najmanje dvije države iz okruženja Srbije su hibridne, plus jedna hibridna tvorevina, nasilno i vještački formirana na teritoriji južne srpske pokrajine. Ako se pogleda šire geopolitičko okruženje, jednostavno se dolazi do zaključka da današnja Evropska unija predstavlja hibridnu zajednicu starih, umornih država sa ogromnim društveno-civilizacijskim protivrječnostima, a homogenizovanu sa deformisanim sistemom vrijednosti i hibridnim režimima. Danas u Evropi uglavnom vladaju političke manjine, a neće se pogriješiti ako se kaže da su one nelegitimnog karaktera, koje sa malom, a nekada i minimalnom podrškom naroda u svojim državama ostvaruju punu i dominantnu kontrolu vlasti – kaže prof. dr Parezanović.

On naglašava da hibridni rat uvijek „levitira između mira i rata“ i da to stanje konstantne destrukcije i napetosti može da traje dugo, iscrpljujući metu agresije, društvo ili državu koja se neprekidno nalazi u stanju neposredne ratne opasnosti. Kada se procjeni da je žrtva dovoljno oslabljena, on se lako može pretvoriti u konvencionalni oružani sukob.

– Hibridni rat je izrazito opasan oblik agresije, jer njegov fokus je borba za čovjekov um. Preko usmjerenog psihološkog djelovanja može se izvršiti „programiranje“ miliona umova i ciljano društvo okupirati bez ispaljenog metka, podrazumijeva se uz preuzimanje svih najvažnijih resursa. Najveća opasnost za čovječanstvo je uparivanje hibridnog ratovanja i vještačke inteligencije. Mlade generacije će sve manje učiti i čitati, biće dovoljno da posjeduju mobilni telefon ili tablet. Tamo ionako dosta toga piše, ali samo ono što kreatori softvera žele da bude napisano. Zato se mozak i intelekt neće razvijati na adekvatan način, iščeznuće osjećaj za promišljanje, kritičku misao, lični stav, makar bio i pogrešan. O svemu tome neko drugi će voditi računa, ljudi će se sve više dehumanizovati i robotizovati. Zato će hibridni rat doživljavati ekspanziju, jer ko bude kontrolisao ljudske umove, sprovodio hibridne operacije inženjeringa i manipulacije sviješću, taj će kontrolisati narode, teritorije, resurse – upozorava dr Parezanović.

Knjiga „Hibridni rat – od doktrine do prakse“ može se bez dileme uporediti sa memoarskim djelima vojskovođa koji su poslije prolaska „kroz vatru i vodu“, suočavanja sa vječnom ljudskom žudnjom za moći i neobuzdanim strastima koje ona oslobađa, kao i sa relativnošću poraza i pobjeda, željeli da svoja iskustva ostave na opštu korist, iznad svega svome narodu. O tome svjedoči i kuriozitet da se autor, iako univerzitetski profesor, ne zaklanja iza citata misli drugih ljudi, tabela, grafikona i mnoštva fusnota koje se u našoj naučnoj javnosti tumače kao krunski dokaz relevantnosti napisanog, iako je riječ najčešće samo o intelektualnom kukavičluku u odbrani sopstvenog mišljenja.

– Ova knjiga je autentično promišljanje zasnovano i na teoriji i na praksi. Iako duboko svjestan da ona neće izmijeniti gotovo ništa, da će kinetička energija hibridnog ratovanja dobijati na svojoj dinamičnosti, te da će hibridni sukobi postati sve veći multiplikator novih prijetnji, sa moje strane ipak postoji ambicija da se ova tema približi širem čitalačkom krugu. Tim prije jer se u dostupnim tekstovima, medijskim sadržajima i naučnim radovima na internetu nalaze mahom analize koje odišu jednostranošću ili djelimičnom objektivnošću, a koje su pretežno kreirane u severnoatlantskim centrima – kaže dr Parezanović.

On naglašava da hibridni rat nije stvar budućnosti, već sadašnjosti, a da su njegovi protagonisti ugrađeni u svako društvo:

– Postoje političke stranke hibridnog karaktera, u mnogim institucijama raspoređeni su kadrovi sa hibridnim diplomama, nije rijetkost da usljed hibridizacije u pojedinim društvima najgori dobijaju odgovorna mjesta. Hibridni su sve više i međuljudski odnosi, zasnovani na golim interesima, izdaji, licemjerstvu, nemoralu, beskičmenjaštvu, podaništvu i najgorim moralno-karakternim osobinama. Hibridno se i komunicira, sve manje putem ličnih susreta, a sve više preko društvenih mreža. Institut prijateljstva je sve manje prisutan, bračni i porodični odnosi su sve podložniji hibridizaciji, da ne pominjemo bujanje homoseksualizma, narkomanije, džender ideologije i sličnih teških patoloških stanja i pojava. Štetne posljedice nisu zaobišle ni drevne religije, pa smo svjedoci osnivanja hibridnih crkava poput onih u Ukrajini ili Crnoj Gori, sa ambicijom da se na taj način formiraju i na području Hrvatske, Bosne i Hercegovine i lažne države Kosovo, gdje se voljom zapadnih obavještajnih službi i preostalih Fanariota iz Carigrada pravi novi deformisani konglomerat, koji nosi sve što je ne samo protiv Boga, vjere, hrišćanstva i pravoslavlja već i mirnog, normalnog i civilizovanog života i suživota.

Na pitanje šta je hibridni rat nije jednostavno odgovoriti jer ne postoji jedinstvena definicija. On se nikada ne objavljuje, ne postoje međunarodne konvencije koje ga regulišu, vodi se svim sredstvima, mimo svih pravila.

– Za razliku od konvencionalnih, hibridni ratovi ne poznaju institute prekida vatre ili primirja, oni se vode daleko od očiju javnosti, ali se njihove posljedice i te kako osjećaju. Najpribližnije je reći da je to savremeni oblik vođenja sukoba kombinovanom upotrebom konvencionalnih i nekonvencionalnih sredstava, kako bi se postigli planirani politički ciljevi i ostvarila strateška prednost nad protivnikom. Hibridno ratovanje se najčešće vrši političkim i ekonomskim destabilizacijama, uvođenjem političkih ili ekonomskih sankcija, trgovinskim blokadama, berzanskim manipulacijama, napadima na finansijski sistem, te objekte kritične infrastrukture i prirodne resurse, psihološko-propagandnim djelovanjem, sajber napadima, izvođenjem specijalnih vojnih operacija, diverzija, sabotaža, ciljanom povredom graničnih linija, osnivanjem i angažovanjem privatnih vojnih kompanija, korišćenjem „usluga“ terorističkih grupa i organizacija, korišćenjem ljudi iz kriminogene sredine, migranata i migracionih talasa – nabraja dr Parezanović.

On naglašava da je Srbija od početka raspada Jugoslavije izložena svim vrstama hibridnih napada među kojima su možda najpodmukliji oni koji se izvode manipulacijama međunarodnim institucijama, kao što su Ujedinjene nacije. One su se svojom prividnom neutralnošću pokazale kao savršen mehanizam za stigmatizaciju cijelih naroda, a Srbi su bili prve žrtve te vrste hibridne agresije.

– Međunarodne rezolucije i deklaracije su instrumenti hibridnog ratovanja koji se koriste na strategijskom nivou borbe. Njima se upire prstom u određenu državu, internacionalizuju se pitanja u okviru jedne zemlje ili više njih. Preko takve aktivne spoljnopolitičke pozicije mogu se stvarati uslovi za ekonomske pritiske, uvođenje sankcija, djelimični ili potpuni prekid diplomatskih odnosa sve do legitimizacije i legalizacije agresije. Sve je to primijenjeno na SR Jugoslaviji i Srbiji. NATO agresija 1999. je izvršena uz grubo kršenje međunarodnog javnog prava, bez odluke Savjeta bezbjednosti UN, što je presedan u međunarodnim odnosima. Tada je pogažen institut rezolucija u okviru UN, pri čemu je NATO agresija bila svojevrsna „legalizacija“ sistema dvostrukih standarda u međunarodnim odnosima – kaže dr Parezanović.

On podsjeća da je „dirigovanom“ rezolucijom SB UN 1993. osnovan i kontroverzni Haški tribunal, koji je deklarativno predstavljen kao međunarodni sud koji će doprinijeti zadovoljenju pravde i pomirenju među narodima bivše Jugoslavije, a postao je izvorište hibridnog pritiska i pristrasnosti, jednostranosti i političkog odlučivanja prilikom izricanja presuda, sprovodeći selektivnu pravdu. Primjer zloupotrebe UN odigrao se i u maju 2024. kada je Generalna skupština na kontroverzan način usvojila rezoluciju o navodnom genocidu u Srebrenici.

– Ona je izglasana upravo zahvaljujući podršci atlantističkih i velikog dijela evropskih struktura koje su bile zainteresovane da bi se, između ostalog, „legalizovale i legitimizovale“ njihove destruktivnosti na prostoru nekadašnje Jugoslavije. Kada je u pitanju hibridno ratovanje uz pomoć međunarodnih rezolucija i deklaracija, vrlo opasan mehanizam su negativni psihološki efekti po jedan narod, koji mogu da proisteknu nakon njihovog usvajanja i međunarodnog legitimizovanja. Naime, posebno osjetljive kategorije društvenih odnosa su one koje su povezane sa pitanjima ratnih zločina, ljudskim pravima i slobodama i slično; stoga donošenje takvih rezolucija i deklaracija neminovno pravi podjele u društvu i negativno utiče na moral. Tada isplivavaju i pojave koje se mogu dovesti u vezu sa poremećajima na polju moralnih vrijednosti, zbog čega nerijetko dolazi ne samo do oportunog već i sve izraženijeg kalkulantskog odnosa prema nacionalno značajnim pitanjima. Usljed negativne propagande u narod se tiho uvlači crv sumnje, moralno-psihološka preispitivanja postaju svakodnevica, čime se ostvaruju kognitivni efekti hibridnog rata – kaže dr Parezanović.

Pokazalo se da prikrivenost, manipulativnost i perfidnost hibridnih metoda daju moćnije rezultate od klasične okupacije vojnom silom i nasilja koje mobiliše protivnika da uzvrati:

– Hibridno ratovanje se vodi i upotrebom meke moći gdje se određene ideje, narativi, stavovi ili sistem vrijednosti šire postepeno, nenametljivo radi njihovog dobrovoljnog usvajanja i prihvatanja. Ono što se u jednom društvu prihvati na takav način je veoma opasno, a istovremeno veoma djelotvorno sa aspekta onoga ko takve aktivnosti sprovodi. Svaki nasilni scenario, može da proizvede kontraefekte ili pak da egzistira u određenom društvu isključivo dok postoji dejstvo sile i pritisak. Zbog toga hibridno ratovanje u svojoj osnovi ne sadrži silu kao glavno sredstvo prinude, kao što je to slučaj sa konvencionalnim oblicima ratovanja. Strateška prednost se ostvaruje sporije, ali se efekti zadržavaju duže. Hibridno ratovanje je zato postalo dominantan model savremenih konflikata, gdje su se u sivim zonama izgubile granice između rata i mira, gotovo uvijek stvarajući utisak borbe protiv nevidljivog neprijatelja.